PİRHA- Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının idamının 89. yılında DEM Parti Dersim Milletvekili Ayten Kordu, Dersim adının iade edilmesi, idam edilenlerin mezar yerlerinin tespit edilerek cenazelerinin ailelerine teslim edilmesi ve 1937-1938 Dersim Katliamı’yla yüzleşilmesi için TBMM’ye 10 maddelik kanun teklifi sundu. Teklifte, devlet arşivlerinin açılması ve bağımsız bir “Dersim Tarihsel Hakikat ve Yüzleşme Araştırma Kurulu” oluşturulması da öngörülüyor.
DEM Parti Dersim Milletvekili Ayten Kordu, 15 Kasım 1937’de Elazığ Buğday Meydanı’nda idam edilen Seyit Rıza, oğlu Resik Hüseyin ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanması, Tunceli olarak değiştirilen Dersim adının iade edilmesi ve 1937-1938 Dersim Katliamı’nın bütün yönleriyle araştırılması amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Başkanlığına kanun teklifi sundu.
On maddeden oluşan kanun teklifinin gerekçesinde, Dersim halkının tarihsel hakikat ve adalet arayışına dikkat çekilerek geçmişle yüzleşmenin toplumsal barışın ve demokratik toplumun inşası açısından taşıdığı önem vurgulandı.
“89 YILDIR MEZAR YERLERİNİN BİLİNMEMESİ KABUL EDİLEMEZ”
Kanun teklifinin gerekçesinde, 15 Kasım 1937’de Elazığ Buğday Meydanı’nda idam edilen Seyit Rıza, oğlu Resik Hüseyin (Resik Uşen / Usenê Seyid Rızay), Uşene Seydi (Seyid Hüseyin), Fındık Ağa, Hesen Ağa, Ali Ağa (Aliye Mirzê Sıli) ve Hesene İvraime Kıji’nin (Hesene İbrahim) cenazelerinin ailelerine teslim edilmediği ve mezar yerlerinin açıklanmadığı hatırlatıldı.
Seyit Rıza’nın yaşının küçültülerek, oğlu Resik Hüseyin’in ise yaşının büyütülerek idam edilmesine ilişkin tarihsel anlatımların ve belgelerin, yargılama sürecinin hukuki niteliğinin bağımsız biçimde araştırılmasını zorunlu kıldığı belirtildi.
Ailelerin yaklaşık 89 yıldır yakınlarının nerede gömüldüğünü bilmeden yaşamak zorunda bırakıldığına dikkat çekilen gerekçede şu ifadelere yer verildi:
“Bir insanın yaşam hakkı kadar ölümünden sonra insan onuruna uygun muamele görme hakkı da temel bir insan hakkıdır. Ölülerin kimliklerinin belirlenmesi, defnedildikleri yerlerin tespit edilmesi, mezarlarının korunması ve ailelerinin cenazelerine ulaşabilmesi insani, vicdani ve hukuki bir yükümlülüktür.”
ELAZIĞ’DA BİLİMSEL VE ADLİ İNCELEMELER YAPILMASI İSTENDİ
Kanun teklifinde, Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin belirlenmesi için infaz tutanaklarının, mahkeme dosyalarının, cezaevi kayıtlarının, defin belgelerinin, nüfus kayıtlarının, askeri ve adli arşivlerin incelenmesi istendi.
İdam edilenlerin cenazelerinin infaz sonrasında kimlere teslim edildiğinin, hangi güzergah üzerinden taşındığının, nerede ve hangi koşullarda defnedildiğinin araştırılması öngörüldü.
Elazığ Buğday Meydanı ve çevresi, dönemin cezaevi ve askeri tesisleri, defin alanları ile tarihsel belgelerde işaret edilen diğer muhtemel bölgelerde bilimsel ve adli incelemeler yapılması talep edildi.
Mezar yerlerinin belirlenmesi amacıyla kazı, jeofizik inceleme, antropolojik inceleme ve adli tıp çalışmalarının yürütülmesi, araştırmaların ailelerin ve ilgili sivil toplum kuruluşlarının katılımına açık ve şeffaf biçimde gerçekleştirilmesi istendi.
CENAZELER AİLELERİNE TESLİM EDİLSİN
Teklifte, mezar yerlerinin tespit edilmesi halinde sonuçların öncelikle ailelere bildirilmesi, kimliklerin bilimsel yöntemlerle doğrulanması ve ailelerin talebi doğrultusunda cenazelerin teslim edilmesi öngörüldü.
Cenazelerin yeniden defnedilmesinde ailelerin iradesinin esas alınması, kişilerin inançlarına, kültürlerine ve geleneklerine uygun biçimde defnedilmelerinin sağlanması istendi.
Ailelerin talebi doğrultusunda mezarların korunması, anıt mezar veya anma alanı oluşturulması için gerekli idari ve teknik desteğin sağlanması da teklif kapsamında yer aldı.
Düzenlemenin yalnızca 15 Kasım 1937’de idam edilenlerle sınırlı kalmayacağı, 1937-1938 Dersim Katliamı sürecinde katledilen ve akıbeti bilinmeyen diğer kişilerin mezar yerlerinin tespit edilmesini de kapsayacak bir sürecin başlangıcı olacağı belirtildi.
“DERSİM ADININ İADESİ DEMOKRATİK BİR GEREKLİLİKTİR”
Kanun teklifinin ilk maddesinde, 25 Aralık 1935 tarihli ve 2884 sayılı Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun ile Tunceli olarak değiştirilen ilin tarihsel adı olan Dersim’in iade edilmesi istendi.
Teklifin gerekçesinde, Dersim adının yalnızca bir coğrafi bölgeyi değil, bir halkın kolektif belleğini, kültürel aidiyetini ve tarihsel varlığını ifade ettiği vurgulandı.
1879 yılında vilayet olarak teşkil edilen Dersim’in, Osmanlı idari kayıtlarında ve Cumhuriyet’in ilk yıllarına ait resmi belgelerde tarihsel adıyla yer aldığı hatırlatıldı.
Dersim adının değiştirilmesinin yalnızca idari bir işlem olmadığı belirtilen gerekçede şu değerlendirmeye yer verildi:
“Dersim adının değiştirilmesi, sadece idari bir isim değişikliği olarak değerlendirilemez. Bu değişiklik, bölgenin tarihsel kimliğinden ve toplumsal hafızasından koparılması sürecinin bir parçası olarak değerlendirilmelidir.”
Dersim adının iadesinin, devletin geçmişle yüzleşmesinin ve toplumsal hafızanın onarılmasının önemli bir adımı olacağı belirtildi.
Teklife göre, isim değişikliğinin ardından kamu kurumlarının resmi kayıtları, haritalar, tabelalar, nüfus ve tapu kayıtları, eğitim ve ulaşım belgeleri altı ay içerisinde yeni ada uygun hale getirilecek. Mevcut kimlikler, tapular, ruhsatlar ve diğer belgeler geçerliliğini koruyacak; yurttaşlardan herhangi bir ücret veya ek belge talep edilmeyecek.
DERSİM TARİHSEL HAKİKAT VE YÜZLEŞME ARAŞTIRMA KURULU OLUŞTURULSUN
Kanun teklifinde, 1937-1938 Dersim Katliamı’nın tarihsel, siyasal, hukuki, askeri ve toplumsal boyutlarıyla araştırılması amacıyla bağımsız ve çoğulcu bir kurul oluşturulması öngörüldü.
Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren üç ay içerisinde oluşturulması istenen “Dersim Tarihsel Hakikat ve Yüzleşme Araştırma Kurulu”nun tarihçiler, hukukçular, adli tıp uzmanları, antropologlar, arşiv araştırmacıları, insan hakları uzmanları ve mağdur ailelerinin temsilcilerinden oluşması önerildi.
Kurulun kamu kurumlarından her türlü bilgi ve belgeyi talep etme, arşivlerde inceleme yapma, tanıkların ve mağdur yakınlarının bilgisine başvurma ve bilimsel araştırmalar yürütme yetkisine sahip olması istendi.
Kurulun çalışmalarını 12 ay içerisinde tamamlayarak hazırlayacağı kapsamlı raporu TBMM’ye ve kamuoyuna sunması, gerekli görülmesi halinde çalışma süresinin altı ay uzatılması öngörüldü.
DEVLET ARŞİVLERİ AÇILSIN, GİZLİLİK KARARLARI KALDIRILSIN
Dersim Katliamı’yla gerçek anlamda yüzleşilebilmesi için devletin elindeki bilgi ve belgelerin erişime açılması gerektiğine dikkat çekilen teklifte, Cumhurbaşkanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve Devlet Arşivleri Başkanlığı başta olmak üzere ilgili bütün kamu kurumlarının arşivlerinin araştırmaya açılması istendi.
Döneme ilişkin emirlerin, raporların, yazışmaların, fotoğrafların, haritaların, infaz ve defin tutanaklarının kurulun erişimine sunulması öngörüldü.
Belgelerin gizlilik derecelerinin yeniden değerlendirilmesi, kamu yararı ve tarihsel hakikatin ortaya çıkarılması esas alınarak erişim engellerinin kaldırılması talep edildi.
KAYIPLARIN VE SÜRGÜN EDİLENLERİN AKIBETİ ARAŞTIRILSIN
Kanun teklifinde, 1937-1938 Dersim Katliamı kapsamında yaşamını yitiren, kaybedilen, akıbeti bilinmeyen ve zorunlu iskâna tabi tutulan kişilerin kimliklerinin ve akıbetlerinin belirlenmesi için kapsamlı bir araştırma yürütülmesi istendi.
Ailelerin tanıklıklarının alınması, nüfus ve iskan kayıtlarının incelenmesi, kayıp kişilerin akıbetlerinin araştırılması ve elde edilen bulguların kayıt altına alınması öngörüldü.
Katliamın toplumsal hafızadaki yerinin korunması ve mağdurların yaşadığı hak kayıplarının giderilmesi amacıyla tarihsel araştırmaların, sözlü tarih çalışmalarının ve bilimsel yayınların desteklenmesi de teklifin maddeleri arasında yer aldı.
Yaşamını yitirenlerin ve kaybedilenlerin anısının yaşatılması için ailelerin görüşleri alınarak anıtlar, anma alanları ve hafıza mekanları oluşturulması istendi.
“TOPLUMSAL BARIŞ HAKİKATİN AÇIĞA ÇIKARILMASIYLA MÜMKÜNDÜR”
Kanun teklifinin gerekçesinde, Dersim adının iadesinin, 1937-1938 Dersim Katliamı’nın araştırılmasının ve idam edilenlerin mezar yerlerinin açıklanmasının birbirinden bağımsız talepler olmadığı, aynı tarihsel sürecin farklı boyutlarını oluşturduğu vurgulandı.
Geçmişle yüzleşmenin yalnızca geçmişin mağdurlarına karşı değil, gelecek kuşaklara karşı da tarihsel ve demokratik bir yükümlülük olduğu belirtilen gerekçede şu ifadelere yer verildi:
“Toplumsal barış, geçmişte yaşanan acıların unutulması veya üzerinin örtülmesiyle değil, bu acıların tanınması ve hakikatin açığa çıkarılmasıyla mümkündür.”
KANUN TEKLİFİNDE NELER VAR?
Ayten Kordu’nun TBMM Başkanlığına sunduğu 10 maddelik kanun teklifinde şu düzenlemeler yer alıyor:
Tunceli olarak değiştirilen Dersim adının iade edilmesi.
İsim değişikliğine ilişkin idari düzenlemelerin altı ay içerisinde tamamlanması ve yurttaşların hak kaybına uğramaması.
Bağımsız ve çoğulcu Dersim Tarihsel Hakikat ve Yüzleşme Araştırma Kurulu’nun oluşturulması.
Seyit Rıza, oğlu Resik Hüseyin ve yol arkadaşları başta olmak üzere idam edilenlerin mezar yerlerinin tespit edilmesi.
Cenazelerin ailelerine teslim edilmesi ve inançlarına uygun biçimde defnedilmesi.
Dersim Katliamı’na ilişkin devlet arşivlerinin araştırmaya açılması.
Katledilenlerin, kayıpların ve zorunlu iskana tabi tutulanların kimliklerinin ve akıbetlerinin belirlenmesi.
Tarihsel hafızanın korunması, mağdurların hak kayıplarının giderilmesi ve hafıza mekanlarının oluşturulması.
Kanunun yayımlandığı tarihte yürürlüğe girmesi.
Kanun hükümlerinin Cumhurbaşkanı tarafından yürütülmesi.
HABER MERKEZİ
Yoruma kapalı.