PİRHA- Dersim’in kolektif hafızadaki yeri ve 1937-38 süreci üzerine çalışmalar yürüten Prof. Dr. Bülent Bilmez, “tertele” sürecinin 1935 Tunceli Kanunu’yla başladığını söyledi. Katliamın ardından yaşanan sessizliğin hafızayı silmediğini, yaşananların ağıtlara, kılamlara ve çocuklara verilen isimlere yansıdığını belirten Bilmez, idam edilenlerin mezar yerlerinin açıklanması başta olmak üzere geçmişle yüzleşmenin kalıcı barış için artık ertelenemeyeceğini vurguladı.
Dersim’e ilişkin çalışmalarını anlatan Prof. Dr. Bülent Bilmez, kendi yaşam öyküsünden yola çıkarak tertelenin kapsamını, toplumsal hafızanın nasıl yaşatıldığını ve geçmişle yüzleşmek için bugün yapılması gerekenleri değerlendirdi.
“DERSİM TERTELESİNİN İZLERİ İÇERİSİNDE DOĞDUM”
Bilmez, bir Dersimli olarak konuyla bağının çocukluğuna uzandığını belirterek şunları söyledi:
“Bir Dersimli olarak ve tam da bu yaşanan kırımın üzerinden daha 30 yıl geçmişken doğduğum bir dünyada doğal olarak bu kırımın izleri içerisinde doğdum. Onların varislerinin yaşadığı o sorunların bütün mekanda, toplumda, kültürel, sosyal her alanda çok yoğun yaşanan bir dünyaya doğdum, büyüdüm.”
Bu durumun kendisini konuyla ilgili yazılanları ve çizilenleri takip etmeye yönelttiğini, ancak yakın zamana kadar profesyonel olarak konuyla ilgilenmediğini anlatan Bilmez, çalışmalarının önce Dersim soykırımının kolektif hafızadaki yeri üzerine yoğunlaştığını, zamanla sürecin kendisine yöneldiğini söyledi.
Bilmez, tertele sürecinin başlangıcını ve bitişini şöyle tanımladı:
“Benim için o süreç 1935 Tunceli Kanunu’yla başlıyor, devletin tertele kararı verdiği ve başlattığı süreç. En son 1937-38’den dokuz yıl sonra sürgüne gönderilen on binlerce insanın geriye dönmesi için yasal düzenlemenin yapıldığı yıla kadar olan sürece ‘tertele’ adı verilmesi gerektiğini, soykırım sürecinin bu dönemi kapsadığını düşünüyorum.”
“ANLATILMAYANLAR BAZEN ONLARCA KİTABIN ANLATAMAYACAĞI ŞEYLERİ ANLATABİLİYOR”
Görüştüğü kişilerin çok travmatik süreçler yaşadığını belirten Bilmez, bunların arasında çocuk yaşta yakınlarını kaybedenlerin, yaşlı kadın ve erkeklerin “anlatılamaz bir vahşetle” öldürülmesine tanıklık edenlerin çocukları ve torunlarının bulunduğunu söyledi.
Son 5-6 yıldır tanıklarla görüşmeler yaptığını, daha önce ise yayımlanmış mülakatlar üzerinden çalıştığını aktaran Bilmez, en çok etkilendiği tanıklıklardan birinin Dersim harekâtına katılan subay Muhsin Batur’un anıları olduğunu ifade etti.
Batur’un anılarını kaleme aldığı kitapta Dersim’de gördüklerini yazamayacağını belirterek o bölümü atladığını anlatan Bilmez, tarihsel anlatılardaki bu boşluklara dikkat çekti:
“Biz tarihçiler biliyoruz bu eslerin, anlatılmayanların, boşlukların bazen onlarca kitapta anlatılamayacak şeyleri anlatabileceğini. Bu da bana her zaman çok çarpıcı bir tanıklık gibi gelmiştir.”
“BİR AĞIT BİR ARŞİV BELGESİNDEN DAHA FAZLA BİLGİ TAŞIYABİLİYOR”
Birçok ailede yaşananların adı konulmadan, tekil hikayeler olarak anlatıldığını ancak bunların kamusal alana taşınmadığını belirten Bilmez, bu sessizliğin hafızayı yok etmediğini vurguladı:
“Ama bu sessizlik hafızayı silmedi. Ona başka bir biçim verdi. Şimdi açıkça anlatılamayanlar ağıtlara, kılamlara, bazen çocuklara verilen isimlere yansıdı. Dersim’deki birçok ağıt çoğu zaman bir arşiv belgesinden daha fazla bilgi taşıyabiliyor.”
Ağıt ve kılamların mülakatlar, arşiv belgeleri ve dönem basınıyla birlikte çapraz okunduğunda sessizliğin içinden bir anlatı çıktığını ifade eden Bilmez, 1980’lerden itibaren bu sessizliğin büyük oranda aşıldığını belirtti.
2010’larda dönemin başbakanının “Dersim Katliamı” ifadesini kullanmasının ve 13 binden fazla kişinin öldürüldüğünü gösteren arşiv belgesini paylaşmasının konjonktürel olduğunu belirten Bilmez, ancak bunun zeminini 1980’lerden itibaren yayımlanan mülakatların, kitapların, makalelerin ve belgesellerin hazırladığını söyledi.
“SADECE SESSİZLİK DEĞİL, DEVASA BİR İNKAR VARDI”
Bilmez, konunun yalnızca sessizlik ve bu sessizliğin aşılması üzerinden anlatılmasının eksik kalacağını belirterek şunları söyledi:
“Olay şöyle bir ikilem üzerinden konuşulursa eksik olur. Yani sadece sessizlik ve bu sessizliğin aşılması ikilemi yok. Bir de devasa bir inkar vardı ortada.”
Yaşananların birçok yayında “Dersim isyanı” adıyla geçtiğini hatırlatan Bilmez, 1990’lı ve 2000’li yıllarda Dersimli aktivistlerin, yazarların ve çizerlerin anlatılarının sessizliğe olduğu kadar resmi “isyan” söylemine de karşı olduğunu ifade etti.
Bunun söz konusu çalışmalara kaçınılmaz olarak tepkisel bir nitelik kazandırdığını belirten Bilmez, yaşananların isyan değil, katliam ve soykırım olduğunu kanıtlama çabasının anlamlı olduğunu ve sürdürülmesi gerektiğini söyledi.
Bugün tertele konuşulabiliyorsa bunun büyük oranda söz konusu çabalar sayesinde mümkün olduğunu vurgulayan Bilmez, bundan sonra yapılması gerekenleri şöyle ifade etti:
“Daha olgusal bilginin bu konuda arttığı, afaki bilgilerin, genel bilgilerin ötesinde somut, teyit edilmiş, değişik kaynaklardan bir şekilde teyit edilmiş bilgilerle bu hikayenin giderek inşa edilmesi gerekiyor.”
“RESMİ ANLATININ ARTIK DEĞİŞMESİ GEREKİYOR”
Bilmez, yaşananların idamlarla son bulmadığını, idam edilenlerin cenazelerinin de “devasa bir mesele” olarak ortada durduğunu söyledi.
İdam edilenlerin gömüldükleri yerlerin saklanmasını ve başta aileleri olmak üzere Dersimlilerin bu bilgiye erişememesini “büyük bir eksiklik” olarak nitelendiren Bilmez, resmi anlatının değişmesi gerektiğini vurguladı:
“Resmi anlatının artık değişmesi gerekiyor. Barışa, çözüme ve onarıcı adalete hizmet eden bir dil gerekiyor artık. Bu dili eğer kuramazsak maalesef bu konu ya konuşulmaz oluyor ya da konuşulduğunda da belli çevreler ısrarla kulaklarını tıkamaya, bu kutuplaşmış taraflar birbirlerini dinlememeye, anlamamaya kararlı bir şekilde devam ettirecekler.”
Yüzleşmenin tarihçilerin tek başına yapabileceği bir iş olmadığını, akademisyenlerin, hukukçuların ve sivil toplumun bu süreci birlikte yürütmesi gerektiğini söyleyen Bilmez, meselenin yalnızca Dersimlilerin meselesi olmadığının altını çizdi.
“SAHİCİ BİR YÜZLEŞME İÇİN DAHA FAZLA BEKLENMEMELİ”
Geçmişle yüzleşmenin toplumsal barış açısından önemine dikkat çeken Bilmez, şunları söyledi:
“Eğer bir şekilde bu geçmişle yüzleşme sağlanamazsa ne bu son iki yıldır konuştuğumuz çözüm süreci ne de daha genelde barış mümkün değil diye düşünüyorum. Olsa bile kalıcı olmayacağını düşünüyorum.”
Bilmez, 1937-38’de yaşananlar, yargılamalar ve idamlar ile idam edilenlerin gömüldükleri yerlere ilişkin bilgiye erişim konusunda “sahici bir yüzleşme” için daha fazla beklenmemesi gerektiğini söyledi.
Beklenildikçe toplumsal barışa, çözüme ve adalete aykırı hareket edilmiş olacağını belirten Bilmez, ilk adımların atılması halinde devamının da geleceğini ifade etti.
“DERSİM’LE YÜZLEŞİLMEZSE BARIŞ KALICI OLMAZ”
Sürecin tökezleyerek, inişli çıkışlı da olsa nihayete erdirilmesi gerektiğini söyleyen Bilmez, sözlerini şöyle tamamladı:
“Dersim yargılamaları ve idamları bu meselenin merkezinde diye düşünüyorum. Eğer bunlarla yüzleşilmezse barış ve çözüm sürecinin hem sonuca götürülmesi hem kalıcı olması mümkün olmaz gibi görünüyor.”
Fırat ALTINTAŞ/PİRHA
Yoruma kapalı.