PİRHA- Dersim İnşa Kongresi Eşbaşkanı Erol Aydın, 15 Kasım 1937’de Elazığ Buğday Meydanı’nda Seyit Rıza ile birlikte idam edilen altı yol arkadaşını anlattı. Ailelerin 89 yıldır ziyaret edebilecekleri bir mezarının olmadığını vurgulayan Aydın, devletin arşivleri açmasını, mezar yerlerini açıklamasını ve Dersim halkından özür dilemesini istedi. Aydın, “Bu yüzleşme ile birlikte ancak barıştan bahsedebiliriz” dedi.
Seyit Rıza, oğlu Resık Uşen, Kureyşan’dan Uşenê Seydi ve Hesenê İvraime Qıji, Demenan’dan Aliye Mırzê Sıli ve Hesen Ağa, Yusufan’dan Fındık Ağa… 15 Kasım 1937 gecesi Elazığ Buğday Meydanı’nda idam edilen bu yedi kişinin nereye gömüldüğü 89 yıldır açıklanmadı. Dersim Tertelesi’nde öldürülenlerin ve kayıpların isim listeleri, toplu mezarların yerleri ve yargılamalara ilişkin mahkeme kayıtları da hala kamuoyuyla paylaşılmayı bekliyor.
Kureyşan’dan Uşenê Seydi, Seyit Rıza’nın sözünü dinlediği, Dersim’in meselelerini birlikte konuştuğu isimlerden biriydi. Hesenê İvraime Qıji, keman çalar, cemlere ve muhabbetlere katılırdı. Resık Uşen ise köyü bombalandığında ailesinin büyük bölümünü kaybetmiş, kolundan yaralanmıştı. Babası Seyit Rıza’yı ziyaret etmek için gittiği Elazığ’da tutuklandı. Üçü de Yusufan’dan Fındık Ağa, Demenan’dan Hesen Ağa ve Aliye Mırzê Sıli ile birlikte 15 Kasım 1937’de Seyit Rıza’yla aynı meydanda idam edildi.
Dersim İnşa Kongresi Eşbaşkanı Erol Aydın, idamların 89. yılında bu altı kişinin Dersim’in hafızasında nasıl yaşadığını anlattı.
SEYİT RIZA VE YOL ARKADAŞLARI
Aydın, Seyit Rıza’nın adının neden diğer yol arkadaşlarından daha fazla bilindiğini, devletin o yıllarda Dersim’le kurduğu ilişkiler üzerinden anlattı. Seyit İbrahim’in oğlu olan Seyit Rıza’nın, dönemin yazılı kaynaklarında Yukarı Abasan aşiretinin önderi olarak anıldığını söyledi. Özellikle 1920’lerin ortalarından itibaren Dersim’e ilişkin görüşmelerde devlet yetkililerinin Seyit Rıza’yı muhatap aldığını, adının bu görüşmelerde sıkça geçmesinin sonraki kuşakların anlatılarına da yansıdığını belirtti.
Dersim’de büyüklerin, onunla birlikte yargılananları ve idam edilenleri de tanıdığını söyleyen Aydın, yıllarca yanıtı aranan soruları şöyle dile getirdi:
“Seyit Rıza’yla birlikte idam edilenler kimlerdi? Neden idam edildiler? Mahkeme sürecinde onların yanında yargılananlar kimler vardı? Onunla alakalı da çok araştırmalar yapıldı. Bu konuda kitaplar yazıldı, çizildi.”
Aydın, özellikle son yıllarda 15 Kasım anmalarında, panellerde ve sohbetlerde altı yol arkadaşının adlarının daha sık anıldığını söyledi. Bu anlatılarda her birinin kim olduğuna, Dersim’de nasıl yaşadığına yer verildikçe yeni kuşakların da onları tanımaya başladığını belirtti.
UŞENÊ SEYDİ, SEYİT RIZA’NIN BİRLİKTE YOL ALDIĞI İSİMLERDENDİ
Aydın’ın aktardığına göre, 1889 doğumlu Uşenê Seydi, Seyit Ali’nin oğluydu. Kureyşan aşiretinin Şıhan koluna mensuptu. Seyit Rıza’nın pek çok konuda görüşüne başvurduğu, oturup meseleleri birlikte değerlendirdiği sayılı kişiler arasında yer alıyordu. Aydın, Dersimli büyüklerin o yılları anlatırken Seyit Rıza’nın yanı sıra Uşenê Seydi’nin adını da sıkça andığını söyledi.
Yusufan aşiretine mensup Fındık Ağa ise aşiret önderi Kamer Ağa’nın oğluydu. Aydın, Fındık Ağa’nın 1937’de kendisinin gidip teslim olduğunu, ardından Seyit Rıza ve diğer yol arkadaşlarıyla aynı mahkemede yargılanarak idam edildiğini anlattı.
RESIK UŞEN BABASINI ZİYARETE GİTTİĞİNDE TUTUKLANDI
Aydın, Seyit Rıza’nın oğlu Resık Uşen’in tutuklanmasından önce ailesinin yaşadıklarına da değindi. Velikan’da köyleri bombalandığında evlerinin vurulduğunu, ailenin büyük bölümünün orada yaşamını yitirdiğini belirten Aydın, Resık Uşen’in o gün aldığı yaranın dönemin fotoğraflarında da görüldüğünü söyledi.
Aydın’ın anlatımına göre Resık Uşen, Elazığ’da tedavi gördükten sonra köyüne döndü. Babasının yakalandığını ve Elazığ’da yargılandığını burada öğrendi. Onu görmek için yeniden Elazığ’a gittiğinde tutuklandı. Aydın, Seyit Rıza’nın oğlundan önce idam edilmek istediğini, ancak Resık Uşen’in babasının görebileceği şekilde ondan önce idam edildiğini aktardı.
KEMAN ÇALAN HESENÊ İVRAİME QIJİ
Aydın’ın anlattığı isimlerden biri de Kureyşan’dan Hesenê İvraime Qıji’ydi. Okuma yazma bilen, keman çalan Hesenê İvraime Qıji’nin, Seyit Rıza ve arkadaşlarının katıldığı toplantılarda, muhabbetlerde ve cemlerde yer aldığını söyledi.
Demenan’dan Hesen Ağa’nın ise Cebrail Ağa’nın oğlu olduğunu belirten Aydın, yaşamı boyunca silah kullanmadığını vurguladı. Hesen Ağa’nın tutuklandıktan sonra diğer isimlerle birlikte yargılandığını ve idam edildiğini aktardı. Yine Demenan’dan, Mirza Ali’nin oğlu Aliye Mırzê Sıli’nin ise 1936’da bir grupla birlikte teslim olduğunu söyledi. Aydın’ın verdiği bilgiye göre, bir süre bekletilen dava dosyası 1937’de Seyit Rıza ve arkadaşlarının dosyasıyla birleştirildi. Aliye Mırzê Sıli de bu yargılamanın sonunda idam edildi.
Aydın, toplum içinde sözü dinlenen pek çok insanın yaşamına ilişkin bilgilerin, onları tanıyanların çevresiyle sınırlı kaldığına dikkat çekti. “Siz o dönemde birçok insanın adını sanını duymazsınız ama işte o insanların o ülkede izleri vardır, yerleri vardır, yaptıkları vardır” diyen Aydın, idam edilenlerin birçoğunun Türkçe dahi bilmediğini söyledi. Dersimlilerin yasını kuşaktan kuşağa taşıdığı bu insanların her birinin kendi adıyla anılması gerektiğini vurguladı.
“CENAZELER KAYBEDİLDİ”
Dersim Tertelesi üzerine çalışan kurumların, araştırmacıların ve akademisyenlerin yıllar içinde kitaplar ve makaleler yayımladığını belirten Aydın, araştırmalarda kimyasal gaz kullanımından mezar yerlerine kadar pek çok konunun ele alındığını söyledi. Özellikle mezar yerleri konusunda dilden dile aktarılan anlatılar bulunduğunu, ancak somut belgeler olmadan ailelere kesin bir yanıt verilemediğini dile getirdi.
Aydın, uzun süre Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının naaşlarının idamın hemen ardından meydandan götürüldüğünün anlatıldığını söyledi. Sonradan ortaya çıkan belgelerin farklı bir tablo gösterdiğini belirten Aydın’ın anlatımına göre, naaşlar yaklaşık bir gün boyunca Buğday Meydanı’nda asılı bırakıldı ve halka teşhir edildi. Meydandan kaldırıldıktan sonra nereye götürüldükleri ise ailelere açıklanmadı. Aydın, “Cenazeler kaybedildi” dedi.
Genelkurmay ve devlet arşivlerinin açılmasını isteyen Aydın, ailelerin yakınlarının nereye gömüldüğünü bilmeye ve mezarlarını ziyaret etmeye hakkı olduğunu vurguladı. Dersim Tertelesi’nin neden ve sonuçlarının da açıklanması gerektiğini belirtti.
“BU YÜZLEŞME İLE BİRLİKTE ANCAK BARIŞTAN BAHSEDEBİLİRİZ”
Aydın, Dersimlilerin kuşaklar boyunca taşıdığı acıyı dile getirirken kin ya da intikam duygusuyla hareket etmediğini söyledi. Devletin kendi halkına ve aynı topraklarda yaşayan farklı kimliklere karşı işlediği haksızlıklarla yüzleşmesi gerektiğini belirten Aydın, şunları kaydetti:
“Bu ülkede barış olacaksa insanlar bu topraklar üzerinde, bu coğrafyada kardeşçe bir arada yaşayacaksa eğer bunun olmazsa olmazı kendi soykırımları ve yaptıklarıyla yüzleşmektir.”
Dersimlilerin dile getirdiği taleplerin başında mağdurların onurunun iade edilmesinin geldiğini söyleyen Aydın, devlet adına özür dilenmesini ve mağduriyetlerin giderilmesini istedi. Mezar yerlerinin belirlenmesi ve ailelerin buralara ulaşabilmesi için düzenleme yapılması gerektiğini kaydetti. Yüzleşmenin Dersim’in diline, kültürüne ve doğasına verilen zararın giderilmesini de kapsadığını belirten Aydın, “Bu yüzleşme ile birlikte ancak barıştan bahsedebiliriz” dedi.
“KİMLİKLERİNDEN DOLAYI KATLEDİLDİLER”
Aydın, Kırmancki’nin bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu, buna rağmen okullarda eğitim dili olarak kullanılamadığını söyledi. Kızılbaş Kürt Alevilerin hem kimlikleri hem de inançları nedeniyle hedef alındığını dile getiren Aydın, şöyle devam etti:
“Siz bir toplumla barıştan bahsedeceksiniz ama onun kültürünü, dilini ve inancını tanımayacaksınız. Dersim’de Kızılbaş Kürt Alevi toplumu yok edilmiştir. Sırf inançlarından dolayı bu insanlar başka bir inanç mensubu olduğu için katledilmiştir, soykırıma uğramıştır.”
Aydın, Kızılbaşlara yönelik düşmanlığı tarihsel bir miras olarak aktaran söylemlerin eğitimde yeniden üretilmesini de eleştirdi. Çocuklara başka kimlikleri küçük gören bir anlayış öğretildiğinde bunun sonuçlarının kuşaklar boyunca sürdüğünü belirtti.
Zorunlu din derslerinde Alevi çocuklarının camiye ve namaza yönlendirildiğini söyleyen Aydın, ailelerin çocuklarını kendi inançlarına göre yetiştirme hakkına dikkat çekti. “Siz bu ortamda nasıl bir barış çıkartabilirsiniz?” diye sordu.
Aydın, barış tartışmalarında inançları nedeniyle katliama uğrayan toplulukların nasıl muhatap alınacağı sorusunun da yanıtsız kaldığını söyledi. Toplumun kaygılarını şu sözlerle aktardı:
“Gerçekten bu ülkede bir kardeşlik tesis edilecek mi? Bizler yine işte normal insanların, herkesin sahip olduğu haklara sahip olarak bu topraklarda özgürce yaşayabilecek miyiz?”
DERSİMLİ KURUMLARA ORTAK TEMSİL HEYETİ ÇAĞRISI
Dersimlilerin taleplerini birlikte dile getirebilmeleri için kurumların bir araya gelmesi gerektiğini belirten Aydın, “Bu anlamda kurumlar bir araya gelmeli. Çok daha güçlü bir oluşum, çok daha güçlü bir birliktelik oluşturmalı” dedi.
Aydın, kurumların tek tek yürüttüğü çalışmaların ortak bir temsil heyetine dönüşmesini önerdi. Dersimli kurumların aralarındaki anlaşmazlıkları ve kişisel kaygıları bir kenara bırakarak kendi temsilcilerini belirlemesini istedi. Kızılbaş Alevilerin, Kürtlerle ve farklı etnik ve inançsal topluluklarla birlikte barış masasında yer alması, kendi talepleri hakkında söz kurması gerektiğini söyledi.
Dersim Tertelesi’yle yüzleşmenin yolunu bu topraklarda aramak gerektiğini vurgulayan Aydın, aynı aileden çok sayıda insanın katledilmesinin sonraki kuşakları da etkilediğini belirtti. Devletin arşivleri açmasının ve Dersimli kurumların hakikatin ortaya çıkarılması için birlikte hareket etmesinin gelecek kuşaklar açısından taşıdığı önemi, “Belki bundan sonraki kuşaklar artık bu travmaları yaşamak zorunda kalmayacaklar” sözleriyle anlattı.
“ONLAR İÇİN BİR ÇIRA UYANDIRMALIYIZ”
Aydın, 15 Kasım’ın Dersim’in inanç kurumlarında anlatılmasını, ailelerin de o günün anlamını çocuklarıyla ve çevreleriyle paylaşmasını istedi. Anma etkinliklerine gidemeyenlerin evlerinde bir çıra uyandırarak Seyit Rıza ve yol arkadaşlarını anabileceğini söyledi:
“O gün hiç değilse hiçbir yere gitmiyorsak bir çıra yakıp evimizde o çırayı yakıp kapının önüne indirmeli, onlar için bir çıra uyandırmalıyız. Biz Hızır’ı, Düzgün Baba’yı, Munzur Baba’yı çağırmalıyız.”
“Bu çok korkunç bir acıdır. Bunu önemsemeliyiz, çevremize anlatmalıyız” diyen Aydın,“15 Kasım’daki etkinliklere herkesin canı gönülden niyazını alıp katılması çok önemli” dedi.
Elif SONZAMANCI PİRHA/KÖLN
Yoruma kapalı.